Là ai ✅ (ĐÃ XÁC MINH)

Đại chiến Hồ-Minh và quyết định sai lầm của Chu Đệ – BBC News Tiếng Việt

Đại chiến Hồ-Minh và quyết định sai lầm của Chu Đệ

21 tháng 12 2020Thành Tây Đô ở Thanh HóaNguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Thành Tây Đô ở Thanh Hóa

Một sử gia Phương Tây đã giải thích lý do Hoàng đế Chu Đệ của nhà Minh bỏ ‘trật tự thiên hạ’ của cha mình để tấn công Đại Việt vào năm 1407 và xóa tên nước này, đổi thành quận Giao Chỉ.

Các sách dạy lịch sử vẻ vang ở Nước Ta thường coi khởi nghĩa Lam Sơn ( 1418 – 1427 ) giống như những cuộc đấu tranh chống xâm lược vào những thời kỳ Tiền Lê, Lý, Trần trước đó và Tây Sơn sau này .Thực ra khởi nghĩa Lam Sơn có đặc thù bước ngoặt hơn cả vì chấm hết được nỗ lực thuộc địa hóa tổng lực của Minh với xã hội Việt và ngăn tiến trình Hán hóa do di dân Phương Bắc tới .

Vì sao Chu Đệ muốn gây chiến?

Quyết định của vua Minh, Chu Đệ đã phá vỡ ‘trật tự Trung Hoa’ trong quan hệ Trung – Việt đã định hình qua nhiều triều đại trước của Trung Quốc được Phó GS Kathlene Baldanza giải thích trong cuốn ‘Ming China and Vietnam – Negotiating Borders in Early Modern Asia‘ (Cambridge University Press, 2016).

Hình do nhân vật cung cấpNguồn hình ảnh, Hình do nhân vật phân phốiChụp lại hình ảnh ,Phó GS Kathlene Baldanza lý giải về chủ trương của nhà Minh với xã hội Việt ̣ đầu thế kỷ 15 trong cuốn ‘ Ming China and Vietnam – Negotiating Borders in Early Modern Asia ‘Theo bà Baldanza, tiến trình quy đổi triều đại từ Trần sang Hồ ở Đại Việt và đại chiến Hồ – Minh chịu tác động ảnh hưởng bởi tư duy của hai hoàng đế Chu Nguyên Chương ( 1368 – 1398 ) và Chu Đệ ( 1402 – 1424 ) .Chu Nguyên Chương giành ngôi báu, xưng danh Minh đế Hồng Vũ, nóng ruột muốn Phục hồi quan hệ với Đại Việt, Champa, Triều Tiên và một số ít nước mà Minh coi là “ phiên quốc ” .Việc “ xác lập lại trật tự Minh ( Ming Order ) bằng chính sách triều cống từ những nước láng giềng ” mà Minh gọi là Di ( Yi ) được Chu Nguyên Chương đích thân đặt ra, và văn bản đó “ có tính ràng buộc với những đời hoàng đế tiếp sau ông ta ”, bà Baldanza viết, trích những tài liệu gốc thời Minh .Chu Nguyên Chương nêu rõ “ Triều Tiên, Nhật Bản, Đại Lưu Cầu ( Great Ryukyu ), Tiểu Lưu Cầu ( Lesser Ryukyu ), An Nam, Xiêm La, Chăm Pa, Sumatra, Tích Lan … là những vương quốc mà Minh sẽ không tiến đánh ” .Nhu cầu bảo mật an ninh buộc Minh phải lo về những tộc du mục phía Bắc và hậu duệ của Nguyên vẫn rình rập đe dọa họ, nên việc không thay đổi quan hệ với những nước phía Nam là rất là thiết yếu .Theo bà Baldanza, Chu Nguyên Chương đã dùng nhãn quan Hoa – Di để lý giải cho quần thần, những người kế nghiệp và cảnh báo nhắc nhở về thất bại nếu Minh đánh những nước ông ta cho là chưa đủ tầm hiểu văn minh Nước Trung Hoa .“ Tứ Di có núi sông ngăn trở, có đại dương cách biệt với tất cả chúng ta, và đều nằm nơi heo hút. Có chiếm đất họ thì đất đó không đủ nuôi tất cả chúng ta, có làm chủ dân của họ thì chúng cũng chẳng cung phụng nổi ta … Nếu đem quân sang mà thiếu thận trọng, đó sẽ là sự tai hại vô cùng lớn … ” ( tạm dịch từ bản tiếng Anh, trang 53 ) .Getty ImagesNguồn hình ảnh, Getty ImagesChụp lại hình ảnh ,Tranh vẽ chân dung Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương

Vì sao sang thời Chu Đệ, nhà Minh lại quyết tâm đánh Đại Việt, và sát nhập vào đế chế?

Bà Baldanza lý giải rằng vụ tiếm ngôi của hoàng tử thứ tư, Chu Đệ, người không được phong thái tử khi vua cha Chu Nguyên Chương còn sống, có ảnh hưởng tác động đến nhãn quan địa chính trị của ông ta .Trong sự kiện Tĩnh Nam chi biến, Yên Vương Chu Đệ dấy binh, chiếm kinh đô, vua Minh Huệ Tông chết cháy trong đám loạn quân .Cướp được ngai vàng, Chu Đệ xưng hiệu Vĩnh Lạc ( Minh Thành Tổ ) và là hoàng đế hiếu chiến hơn những vua Minh trước .“ Trong 22 năm tại vị, ông ta liên tục động binh, đánh quân Mông Cổ, chiếm Mãn Châu, mở bờ cõi tới tận vùng Tarim ( Tien-Shan, Pamirs ) … và học theo tấm gương của những đời đế chế Hán, Đường cũng như Hốt Tất Liệt của Nguyên, ” cuốn sách viết .Chính sách bành trướng xuống phía Nam của Chu Đệ cần được đặt trong tham vọng vươn ra biển của ông ta .Giai đoạn Trịnh Hòa đem thuyền sang tận Nam Á và Hồng Hải ( 1405 – 1433 ) khởi đầu chính là vào thời Chu Đệ cầm quyền .Nhưng với chiến dịch đánh nhà Hồ năm 1406, Chu Đệ không chỉ bỏ lời dặn của cha, mà còn cần được thuyết phục đơn cử về quân sự chiến lược rằng quân Minh sẽ thắng lợi .Người đem lại câu vấn đáp cho ông ta chính là Trương Phụ ( Zhang Fu, 1375 – 1449 ), theo điều tra và nghiên cứu của Phó GS Kathlene Baldanza .Không chỉ là đại thần ( tước Tân thành hầu ), Trương Phụ còn là người tâm phúc của Chu Đệ khi ông ta ở chức Yên Vương .Giúp chủ giành ngôi báu, Trương Phụ lại có em gái làm vương phi, nên đã trở thành người được vua trọn vẹn tin yêu .Năm 1406, Trương Phụ được phong Chinh Di tướng quân để đem binh hùng tướng mạnh đánh nhà Hồ .Tuy thế, theo bà Baldanza, một lập luận của Trương Phụ về quan hệ Trung – Việt có ý nghĩa bước ngoặt với quyết định hành động của vua Minh .Họ Trương “ bác bỏ ý niệm An Nam là phiên quốc ”, mà coi xứ sở này chính là một phần đất lịch sử dân tộc của Trung Quốc, và cần phải đem trở lại chủ quyền lãnh thổ, như thời Hán, Đường .Trương Phụ dâng biểu miệt thị với phong tục địa phương, nhưng chứng tỏ ông ta biết khá rõ về phong tục người Việt như ‘ xăm mặt ‘ .Trương nói cần “ dùng binh trừng phạt, dùng văn để thuần hóa ”, và xác nhận “ bản tính làm mưa làm gió ” của dân An Nam nhưng tin là về vĩnh viễn thì Trung Quốc sẽ “ cải biến văn hóa truyền thống ” thành công xuất sắc .Trương Phụ cũng bác bỏ vấn đề ( của vua Minh thời lập quốc ) là việc chiếm những xứ Tứ Di chẳng đem lại quyền lợi kinh tế tài chính gì .Tranh vẽ Minh Thành TổNguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Tranh vẽ Minh Thành Tổ Chu ĐệSau khi diệt xong nhà Hồ, ông ta yêu cầu chiếm giữ vì nguồn lợi kinh tế tài chính :“ Vượt quá vị trí đáng ra của chúng, dân An Nam đã theo thói độc địa, tiếm quyền và làm mưa làm gió …. Nay, tất cả chúng ta đã tống tiễn vài trăm mạng còn xăm mặt, thè lưỡi lên trời. Mấy ngàn dặm đất có nghề làm muối, nguồn cá đã trở về Trung Hoa. ”

Mâu thuẫn Kinh – Trại và di dân từ Phương Bắc

Thế nhưng một vấn đề khác nữa Trương Phụ đã dùng để thuyết phục vua Minh biến An Nam thành một tỉnh của Trung Quốc là sự ủng hộ của người địa phương .Sự thực là Trương Phụ đã nhận được thư đầu hàng của Mạc Thuý, tướng nhà Hồ, đại diện thay mặt một phái trong dân cư kinh đô và vùng duyên hải chọn sự hợp tác với Minh .Thư được Minh Thực Lục ghi lại, và theo bản Kathlene Baldanza trích bằng tiếng Anh thì nội dung nói rằng “ người dân An Nam ” mong đợi được quay trở lại với Trung Quốc .Lá thư viết An Nam “ là đất cổ xưa thuộc Trung Quốc, sau bị bỏ quên, và rơi vào phong tục Man Di, quên mất lễ nghĩa ( liyi ) và như mong muốn nhờ triều đại uyên bác ( sage dynasty – nhà Minh ) quay trở lại, quét sạch thói rợ xấu xa đi, và binh, dân, nam phụ lão ấu đều vui mừng nhìn thấy áo mũ văn minh mà đi theo … ”Niềm tin rằng một số ít không nhỏ người bản xứ ủng hộ nhà Minh đã khiến nhà Minh đồng ý chấp thuận duy trì quân đội tại vùng chiếm đóng mới .Bỏ qua yếu tố Mạc Thuý đại diện thay mặt cho số lượng phần đông hay rất ít người dân triều Hồ để cầu mong nhà Minh sang “ cứu họ ”, tiến sỹ Kathlene Baldanza cho rằng xã hội Nước Ta khi đó “ có xích míc nội tại thâm thúy ” nên nói rằng “ giới xuất sắc ưu tú của họ ủng hộ Minh ” cũng là rất có cơ sở .Tuy thế, bà Baldanza còn chú ý quan tâm tới cấu trúc dân số : “ con cháu một số lượng phần đông di dân thời Tống chạy sang Đại Việt ồ ạt ( nguyên văn : flooding Dai-Viet ) để trốn tránh quân Nguyên, rất hoàn toàn có thể đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tạo ra phái ủng hộ quân Minh ” ( trang 68 ) .Mặt khác, cuộc kháng chiến của phái Trần Quý Khoát và sau này là Lê Lợi đã khiến Minh phải tiến hành quân tới từng cấp địa phương để liên tục đàn áp để biến nước Nam thành thuộc địa .Cùng lúc, Minh tăng trưởng mạng lưới hệ thống giáo dục theo quy mô của họ và mở cả những khoa thi, tuyển nhân tài dùng chữ Hán Giao hàng cho đế chế .Cuộc chiến chống Minh khởi phát từ phía Tây Nam, khu vực truyền thống cuội nguồn ít tác động ảnh hưởng của Nước Trung Hoa, còn mang tính cách chống người Ngô, xuất hiện thoáng đãng trên chủ quyền lãnh thổ khi đó .Theo bà Baldanza, là “ khẩu hiệu của Lê Lợi và những người miền núi theo ông có tính phản Minh, chống người Ngô, chống Trần, và chống dân vùng duyên hải ” ( anti-Ming, anti-Ngo ( Chinese ), anti-Tran and anti-coastal ) .Nhưng vì sao những tác giả Phương Tây quan tâm vào sự chia rẽ nội bộ xã hội Đại Việt này, coi đó là một yếu tố tương hỗ cuộc chinh phục của Minh ?Trả lời thắc mắc của nhà báo Nguyễn Giang ( tháng 12/2020 ) bà Kathlene Baldanza lý giải như sau :

“Ý tưởng của tôi đến từ đánh giá của John Whitmore, người đã nhấn mạnh đến những phân rẽ nội bộ Việt Nam, hơn là cách nhìn tương quan Trung – Việt. Whitmore đã gọi đây là mâu thuẫn duyên hải đối chọi với thượng du. Trong đó Hà Nội và vùng duyên hải đại diện cho những người là hậu duệ của dân Trung Hoa, và quen thuộc hơn với truyền thống văn chương Hán học, còn Lê Lợi đại diện cho thế giới của các động núi (động là từ gốc Tày-Thái), không gian của dân miền ngược, với truyền thống chính trị khác dân miền xuôi.”

Trước câu hỏi về tính Hán hóa đã có trong văn hóa truyền thống miền xuôi của người Việt có phải khiến họ, hoặc một số lượng phần đông là con cháu di dân từ Trung Quốc thời Tống chạy sang tỵ nạn với nhà Trần, thấy sẵn sàng chuẩn bị về theo Minh, bà Baldanza cho biết :“ Về yếu tố Hán hóa ( Sinitic ) trong văn hóa truyền thống Nước Ta thì thực ra nó đã được nội hóa, trở thành phần không hề tách khỏi của văn hóa truyền thống Việt, tất yếu là cạnh đó vẫn có những dòng, nét đặc trưng của văn hóa truyền thống Việt. ”Khi được hỏi là nếu tiến trình thuộc địa hóa lê dài hơn 20 Năm thì Nước Ta liệu đã bị Hán hóa tổng lực hay không, bà Baldanza vấn đáp rằng đây là yếu tố khó xác lập :“ Cuộc lấn chiếm thuộc địa của Minh có tính tầm cỡ, tức là khai thác bóc lột về kinh tế tài chính, nhưng rút cuộc thì doanh thu Minh thu về không đủ giàn trải cho ngân sách duy trì thuộc địa. Một điểm quan trọng nữa là nhà Hồ đã vận dụng 1 số ít cải cách mạnh tay, và bị Minh chấm hết. Có thể điều Minh cho phép chính là làm tăng cường việc tích hợp khối dân cư miền xuôi, và miền ngược. Và họ đã hợp sức để đánh đuổi Minh đi. ”

Tạo lập thế giới quan khác Trung Hoa

Khởi nghĩa Lam Sơn ( 1418 – 1427 ) thắng lợi đã làm sụp đổ dự án Bất Động Sản của Minh muốn biến Đại Việt thành thuộc địa vĩnh viễn .Mục tiêu Hán hóa hàng loạt xã hội phương Nam của nhà Minh qua giáo dục, đồng điệu, di cư tri thức, thanh thiếu niên về Nước Trung Hoa và di dân từ phía Bắc xuống cũng phải vứt bỏ .Cuộc sát nhập An Nam vào Minh còn tạo ra giao lưu thân thiện giữa những nhân vật khởi nghĩa và quan lại Minh một khi hai bên ngưng chiến, mà nay ta hoàn toàn có thể thấy khó hiểu .Đại Việt Sử ký Toàn thư mô tả cảnh Lê Lợi tiễn tướng địch : “ Ngày 17, Vương Thông cùng vua trò chuyện từ biệt suốt đêm rồi đi. Vua sai đưa trâu rượu, cờ thêu, trướng vẽ, những lễ vật tiễn chân rất hậu … ”Vẫn điều tra và nghiên cứu của TS Baldanza cho hay sau khi khởi nghĩa Lam Sơn thành công “ 86 nghìn quân Minh rút về, còn số bị chết, hoặc ở lại Đại Việt thì không đếm được ” .Đại Việt Sử ký Toàn thư cho hay, Lê Thái Tổ sau khởi nghĩa thành công xuất sắc đã phải “ yết thị nghiêm cấm, hễ người nào chứa chấp quan quân nước Minh … thì giết không tha. Người ra thú lục tục đưa về Yên Kinh. ”Tức là vẫn có những người gốc Phương Bắc đã định cư, hoàn toàn có thể lập mái ấm gia đình, và được bảo phủ, che trở sau đại chiến .Sau thắng lợi, Lê Lợi và những đại thần gốc xứ Thanh cũng đã vô hiệu dần những công thần gốc Thăng Long .Đây có phải là quyết định hành động nhằm mục đích xử lý nối tác động ảnh hưởng của giới Nho sĩ, tướng lĩnh “ bị ảnh hưởng tác động ” của văn hóa truyền thống cũ, văn hóa truyền thống Minh ?Theo bà Baldanza thì cố GS John Whitmore đã nói đến cuộc thanh trừng này ( Le Loi moved against his rivals ), nhưng cho rằng đây hoàn toàn có thể nhìn như một cuộc xung đột chính trị mang tính vùng miền, hơn là văn hóa truyền thống .Chu Đệ qua đời năm 1424, để lại yếu tố phía Nam cho cháu ông ta, Minh Tuyên Tông .Minh Sử đổ lỗi cho Vương Thông là “ tướng nhát gan ” gây ra thất bại trong đại chiến vì tự ý đầu hàng khi chưa có lệnh .“ Dù nguyên do thua là vì Vương Thông hay lỗi của ai khác, vua Minh thấy đã quá đủ, và đành bỏ chủ quyền lãnh thổ tại Đại Việt, rút quân về nước năm 1427. ”Đại cáo Bình Ngô gọi Minh là ‘ giặc ‘, bác bỏ tính chính danh về văn hóa truyền thống của Minh và nhận mình là triều đại ‘ văn hiến chi bang ‘ .Đây là cách để Lê Lợi thuyết phục nhóm dân cư đô thị nhất là ở Thăng Long đã bị Minh hóa sâu đậm thần phục vương triều mới .

Kathlene Baldanza viết rằng lần đầu tiên người Việt muốn rạch ròi về vị thế “hoàng đế phương Bắc và hoàng đế phương Nam” (The nothern emperor and the southern emperor).

Không chỉ thoát ra khỏi số phận thuộc địa, Nước Ta bác bỏ cả vị thế phiên quốc và muốn trở thành đế chế phía Nam, trái chiều với Nước Trung Hoa .

Khởi nghĩa Lam Sơn như thế đã định hình quan hệ Việt – Trung theo nhãn quan mới của người Việt cho nhiều thế kỷ về sau.

Nhà Minh không đồng ý quốc tế quan này của người Việt và khoảng chừng 100 năm sau lại đem quân tới biên giới, thử thách vương quốc láng giềng phía Nam, Kathlene Baldanza viết trong chương sau .

Chúng tôi sẽ giới thiệu với bạn đọc BBC News Tiếng Việt về bản chất tư duy của nhà Minh về Việt Nam qua cuộc khủng hoảng Lê-Mạc trong bài tới.

Xem thêm:

VIETLIKE.VN

CEO: Công ty TNHH Công Nghệ Truyền Thông Ez Media.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button